آزادی پنج‌هزار زندانی؛ مصالحه یا معامله؟

کابل ۲۲ حوت ۱۳۹۸

 محمد اشرف غنی رییس جمهوری کشور، فرمان رهایی پنج‌هزار زندانی طالبان را درحالی صادرکرد که تا یک ساعت پیش از مراسم سوگند وفاداری‌اش، این مسأله درکنار سایر موارد حقوق زنان و آزادی بیان، ارزش‌های مردم‌سالاری و دست‌آوردهای دو دهه‌ی پسین، از خطوط سرخ حکومت در برابر طالبان به‌شمار می‌رفت.

آقای غنی، یک هفته پیش در یک سخن‌رانی‌اش در شهر جلال‌آباد، گفت که اگر طالبان می­خواهند افرادشان از زندان‌های افغانستان رها شوند؛ باید بگویند که چه‌وقت از پاکستان بیرون می­شوند.

او هم‌چنان، به‌روز یکشنبه هفته­ی روان در یک نشست خبری ارگ ریاست جمهوری به خبرنگاران گفت که حکومت برسر آزادی زندانیان با امریکایی­ها موافقه ندارد و تنها در چهارچوب مذاکره­ی همه جانبه، این­موضوع مورد بحث قرارداده می­شود.

ازسوی دیگر در تازه‌ترین مورد، حمدالله محب رییس شورای امنیت نیز در یک گفت‌وگوی ویژه با یک رسانه‌ی دیداری داخلی گفت که زندانیان طالب، بدون قیدوشرط رها نخواهند شد.

اما بااین‌همه قیدوشرط‌ و مخالفت‌ها، رییس جمهورغنی فرمان چهارماده‌یی آزادسازی پنج‌هزار زندانی طالب را امضا کرد.

در ماده­‌ی نخست این فرمان آمده‌‌است: « محبوسینی‌‌که با استفاده از این فرمان رها می­گردند، مکلف به‌‌ارایه‌­ی تعهد کتبی مبنی بر عدم برگشت آنان به صفوف جنگ می­باشند».

هم­‌چنان در بندهای دوم و سوم این‌­فرمان آمده است که رهایی یک‌هزار و ۵۰۰ زندانی مربوط به‌­گروه­ طالبان از ( زندان بگرام ) سر از تاریخ ۲۴حوت سال روان آغاز می­شود و در جریان گفت‌‌وگوهای مستقیم میان هیات تعیین شده از سوی حکومت با طالبان به‌­تعداد ۳هزار و ۵۰۰ زندانی دیگر رها خواهند شد. البته مشروط براین‌‌که سطح خشونت به‌­گونه‌­ی چشم­گیر کاهش پیدا کند.

چیزی­که برخی‌از کارشناسان مسایل سیاسی، آن­را معامله‌­ی آقای غنی با امریکا برای رسیدن به‌­کرسی ریاست جمهوری و برنده شدنِ امریکا در یک بازی ساده می­خوانند.

جاوید کوهستانی، آگاه مسایل سیاسی و نظامی، رهایی زندانیان طالب را، معامله‌‌ی اشرف غنی به‌­خاطر رسیدن به‌­قدرت خوانده، می‌­گوید که امریکایی‌­ها عهده دار رهایی پنج‌­هزار زندانی طالب بودند که آ‌ن‌را نیز، خیلی هنرمندانه به‌­دست آورده‌اند:‌

«معامله بین اشرف غنی و امریکایی‌­ها صورت گرفته نه­ با طالب، زیرا آقای غنی با گذشتن از خط سرخ‌‌اش از امریکا خواست که در مراسم سوگند اشتراک نموده و حکومت وی را به‌‌رسمیت بشناسند که امریکا هم به‌‌این شرط، لبیک گفت‌‌».

ازسویی‌هم، برخی‌از مخالفان سیاسی حکومت، تحلیل‌گران و کارشناسان امور سیاسی، عُبور حکومت از خط سرخ‌اش را پرسش‌برانگیز خوانده و نگران‌اند که با توجه به چنین عمل‌کرد یکبارگی حکومت، چه تضمینی برای حفاظت از دیگر خطوط سرخ در میز گفت‌وگوهای صلح با طالبان وجود خواهد داشت؟

از جمله حقوق زنان که پیش ازاین‌هم رییس جمهورغنی در یک سفر رسمی‌اش به ولایت فاریاب، گفته بود که حقوق و آزادی‌های زنان، خط سرخ وی در پروسه‌ی گفت‌وگوهای صلح با طالبان است و هرگز به عقب برنخواهد گشت.

فتانه گیلانی،‌ رییس موسسه­ی اجتماعی زنان افغانستان، حکومت را به معامله‌گری با طالبان متهم می‌کند و می‌گوید:

«اشرف غنی به‌خاطر دوام قدرت، از هر خط سرخی خواهد گذشت و هیچ اعتباری وجود ندارد که در میز گفت‌وگو باطالبان، حقوق زنان و دیگر ارزش‌های دموکراسی درنظر گرفته شود».

خانم گیلانی، خاموشی جامعه‌ی جهانی به‌ویژه ایالات متحد امریکا را در رابطه به جای‌گاه حقوقی و آزادی‌های زنان در پروسه‌ی گفت‌وگوهای صلح باطالبان پرسش‌برانگیز دانسته، می‌افزاید که طالبان هنوزهم پذیرای «زن» در بدنه‌ی نظام نیستند.

کمیسیون مستقل حقوق‌بشر افغانستان نیز، بااظهار نگرانی از نبود شفافیت در رَوند آزادسازی زندانیان طالب ازسوی حکومت، هُشدار می‌دهد که این عمل‌کرد حکومت، بی‌انصافی در حق مردم است و پَی‌آمدهای بدی نیز به‌همراه خواهد داشت.

نعیم نظری معاون این کمیسیون به خبرنگار پَیک می‌گوید: «بسیاری از این طالبان که در زندان‌های افغانستان به‌سرمی‌برند، مرتکب جنایت‌های ضد بشری و جرم‌های هراس‌افگنی شده‌اند که رییس جمهور هم، صلاحیت رهایی آنان را ندارد».

چنان‌که وحید فرزه‌یی آگاه مسایل حقوقی‌هم، رَوند آزادسازی طالبان زندانی را به‌دیده‌ی شک نگریسته، می‌گوید که هنوز فهرستی ازاین زندانیان در دست نیست، تا مشخص شود که جرم‌های این زندانیان در کدام کته‌گوری قرار دارد و چه‌تعداد از  پرونده‌های جرمی‌شان نهایی شده و چه تعداد دیگر هنوز زیرکار است.

برخی از نمایندگان حزب‌های سیاسی نیز در پیوند به‌موضوع آزادسازی زندانیان طالب، خوش‌بینی چندانی ندارند و صدور فرمان رییس جمهوری مبنی‌بر آزادسازی پنج‌هزار زندانی طالب را، معامله‌ای بیش نمی‌دانند.

عبدالله قرلق معاون حزب جنبش اسلامی افغانستان، می‌گوید که باتوجُه به عدم وفاداری طالبان به تعهد کاهش خشونت، آزادسازی افراد این گروه مایه‌ی نگرانی اعضای این حزب است.

ازسوی دیگر، برخی‌از شهروندان به‌ویژه قربانیان روی‌دادهای هراس‌افگنی در کشور، حکومت اشرف غنی را یک حکومت معامله‌گر خوانده، می‌گویند که طالبان نه در گذشته، نه حال و نه در آینده به حقوق و ارزش‌های انسانی تمکین نکرده و نمی‌کنند.

عبدالمتین ۲۸ ساله باشنده‌ی ناحیه سوم شهر کابل، می‌گوید که حاتم‌بخشی حکومت در آزادسازی طالبان زندانی، غیرقابل قبول است. او که به‌گفته‌ی خودش یک عضو خانواده‌اش را در نتیجه‌ی یک روی‌داد انفجار بم ازسوی طالبان در کابل از دست داده، می‌افزاید که رییس جمهوری، صلاحیت رهایی جانیان ضد بشریت و بخشش حق‌العبد را ندارد.

اما برخی دیگر از حزب‌های سیاسی و نمایندگان مردم به‌این باوراند که پروسه‌ی رهایی زندانیان طالب، فرصت خوبی برای رسیدن به صلح دایمی در کشور بوده و از طرف‌های گفت‌وگو کننده می‌خواهند که با دادنِ هرگونه قربانی، باید ازاین فرصت استفاده‌ی بهینه کنند.

آن‌چه که عبدالشکور دادرس آگاه مسایل سیاسی و حقوقی نیز، بر مثبت بودن این گام تأکید داشته و از طالبان نیز می‌خواهد که در برابر آزادسازی افراد خودشان در آزادسازی نیروهای دولتی نیز، صادق بمانند.

هرچند تاهنوز طالبان نگفته‌اند که چه‌تعداد از نیروهای دولتی را در اسارت شان دارند؛ اما سید اکبرآغا یکی از مقام‌های ارشد امارت اسلامی و رهبر حزب جیش‌المسلمین، می‌گوید که بیش‌تر از دوهزار نیروی دولتی نزد طالبان زندانی‌اند.

به‌گفته‌ی سیداکبرآغا، اگر حکومت در پروسه‌ی آزادسازی طالبان شفاف عمل نکند، آزادسازی نیروهای دولتی ازسوی طالبان‌هم به بُن‌بست خواهد انجامید و این برای همه قابل قبول نخواهد بود.

بااین‌حال، صدیق صدیقی سخن‌گوی ریاست جمهوری در نشست خبری روز چهارشنبه ۲۱حوت، اعلام کرد که در پروسه‌ی آزادسازی زندانیان، قدم‌به‌قدم نیات و اعمال طالبان تعقیب خواهد شد و اگر طالبان به خشونت ادامه بدهند، رَوند آزادسازی زندانیان شان ازسوی حکومت نیز، متوقف خواهد شد.

اما سهیل شاهین سخن‌گوی دفتر طالبان در قطر، بر آزادسازی بدون قیدوشرط زندانیان شان تأکید داشته و هُشدار داده که همه‌ی پنج‌هزار زندانی باید به یکباره‌گی رها شوند.

قیدوشرط هایی‌که به‌باور برخی‌از تحلیل‌گران و آگاهان مسایل سیاسی، رسیدن به صلح را دشوارتر خواهد ساخت و نتیجه‌ی مثبتی از آن به‌دست نخواهد آمد.

گزارش­گر: شاه محمود اندیشور